Fabrika zemin temizliğinden sonra kayma riski neden devam edebilir?

Zemin temizliğinin temel amacı, yüzeydeki kir ve kirleticileri uzaklaştırarak hijyen ve güvenli kullanım koşullarını iyileştirmektir. Bununla birlikte temizlik işlemi sırasında yüzeye su, deterjan veya farklı temizlik kimyasalları uygulanır. Bu maddeler doğru şekilde uzaklaştırılmazsa temizlik sonrasında yeni bir kayma tehlikesi ortaya çıkabilir.

Birleşik Krallık İş Sağlığı ve Güvenliği Kurumu HSE, temizlik faaliyetinin kayma ve takılma risklerini azaltırken kendisinin de ıslak zemin ve ekipman kaynaklı yeni tehlikeler oluşturabileceğini belirtir. HSE'nin Cleaning – Kayma Risklerinin Önlenmesinde Temizlik rehberi, doğru temizlik yöntemi, uygun kimyasal dozajı, ekipman bakımı ve ıslak zeminlere erişimin kontrol edilmesi üzerinde durur.

Temizlik sonrasında kayma riskini artırabilen başlıca nedenler

• Yüzeyde kalan su: Özellikle pürüzsüz beton kaplamalar, epoksi zeminler ve düzgün yüzeyli karolarda ince su tabakası ayak ile zemin arasındaki sürtünme koşullarını olumsuz etkileyebilir.
• Deterjan ve kimyasal kalıntısı: Gereğinden fazla kimyasal kullanılması veya yeterli durulama yapılmaması yüzeyde kalıntı bırakabilir.
• Yağ ve gresin tam uzaklaştırılamaması: Yağlı kirlerin yalnızca yüzeye yayılması, temizlik sonrasında kaygan bir tabakanın kalmasına neden olabilir.
• Yetersiz emiş performansı: Zemin yıkama makinesinin vakum motoru, hortumu, filtresi veya emiş lastiği düzgün çalışmadığında kirli su zeminde kalabilir.
• Yanlış kimyasal seçimi: Zemin türüne uygun olmayan ürünler yüzeyde kalıntı bırakabilir veya kaplamanın özelliklerini olumsuz etkileyebilir.
• Yetersiz kuruma süresi: Temizlik tamamlandıktan sonra alanın yeterince kurumadan kullanıma açılması kayma riskini sürdürür.
• Zemin yüzeyinin yapısı: Aşınmış, cilalanmış, kaplaması bozulmuş veya kirin biriktiği yüzeylerde temizlik sonrasında da düşük kayma direnci görülebilir.

Bu nedenle temizlik sonrası güvenlik kontrolü, yalnızca yüzeyin görsel olarak incelenmesiyle sınırlandırılmamalıdır. Yüzeydeki nem, kalıntı, kir, makine performansı ve zeminin kullanım koşulları birlikte değerlendirilmelidir.

1. Temizlik sonrası kayma riskini değerlendirirken hangi faktörlere bakılmalıdır?

Kayma riski, tek bir değişkene bağlı değildir. Zemin malzemesi, yüzeyin aşınma durumu, kirletici türü, temizlik yöntemi, ayakkabı tabanı ve çalışma koşulları birlikte etki gösterir.

HSE tarafından yayımlanan Assessing the Slip Resistance of Flooring teknik bilgi notu, kayma potansiyelinin değerlendirilmesinde zemin malzemesi, temizlik, çevresel koşullar, kirleticiler, kullanım biçimi, ayakkabı ve insan davranışı gibi unsurları birlikte ele alır.

Zemin türü ve yüzey yapısı

Fabrikalarda kullanılan zemin kaplamalarının temizlik ve kayma davranışları aynı değildir. Örneğin:

• Epoksi kaplamalar: Yüzeyin pürüzlülüğü, kaplama türü, aşınma durumu ve üzerinde kullanılan kimyasallar önemlidir. Düzgün yüzeyli kaplamalarda ince su veya kimyasal filmi kayma riskini artırabilir.
• Beton zeminler: Betonun yüzey işlemi, cilalanma durumu, gözenekliliği ve yağ emmiş bölgeleri temizlik performansını etkileyebilir.
• Seramik ve porselen karolar: Yüzey dokusu, derzler ve karoların aşınma durumu dikkate alınmalıdır. Derzlerde veya yüzey profillerinde kir ve temizlik solüsyonu birikebilir.
• Reçine esaslı endüstriyel kaplamalar: Kayma direnci, kaplamanın tasarımına ve yüzey dokusuna bağlıdır. Yanlış kimyasal veya aşındırıcı temizlik uygulaması yüzey özelliklerini değiştirebilir.
• Metal yüzeyler ve ızgaralar: Yağ, su ve proses kalıntıları özellikle geçiş noktalarında kayma tehlikesi oluşturabilir.

Aynı temizlik kimyasalı veya makine ayarı, farklı zeminlerde aynı sonucu vermeyebilir. Bu nedenle temizlik yöntemi ve kimyasal seçimi, zemin üreticisinin bakım talimatları ve sahadaki kir türü dikkate alınarak yapılmalıdır.

Kirleticinin türü ve yoğunluğu

Fabrika zeminlerinde görülen kirleticiler, kayma riskini farklı biçimlerde etkiler:

• Makine yağı ve gres, zeminde düşük sürtünmeli bir tabaka oluşturabilir.
• Su, özellikle pürüzsüz yüzeylerde kayma riskini artırabilir.
• Metal tozu ve ince partiküller, yağ veya suyla birleştiğinde yüzeyde kaygan bir karışım oluşturabilir.
• Lastik izleri ve proses kalıntıları, yüzeye tutunarak standart temizlik yöntemleriyle tamamen uzaklaştırılamayabilir.
• Deterjan kalıntısı, yüzeyde ince bir film oluşturarak zeminin kullanım koşullarını değiştirebilir.

Temizlik sonrası kontrol, kirin yalnızca görünür kısmının giderilip giderilmediğini değil, yüzeyde kalan görünmez veya ince tabakalı kirleticileri de dikkate almalıdır.

2. Fabrika zemininin kuruma süresi nasıl değerlendirilir?

Temizlikten sonra zeminin kuruması için gereken süre; ortam sıcaklığı, bağıl nem, hava hareketi, yüzeyin yapısı, kullanılan su miktarı ve temizlik yöntemine göre değişir. Bu nedenle bütün fabrikalar için geçerli, sabit bir kuruma süresi belirlemek teknik olarak doğru değildir.

İrlanda Sağlık ve Güvenlik Kurumu HSA, ıslak zemin temizliği ve alanın ayrılması konulu rehberinde, yüzeylerin tamamen kuruması için yeterli zaman tanınması gerektiğini; düşük sıcaklık gibi koşulların kuruma süresini uzatabileceğini belirtir. Aynı rehber, bütün yüzeyler için geçerli evrensel bir kuruma süresi belirlenemeyeceğini de açıkça ifade eder.

Kuruma süresini etkileyen çevresel koşullar

Zemin kuru görünüyor diye güvenli kabul edilebilir mi?

Hayır. Görsel olarak kuru görünen bir yüzeyde ince nem veya kimyasal kalıntı bulunabilir. Bunun tersi de mümkündür: Zemin üzerinde görülen küçük bir nem alanı, yüzeyin tamamının aynı derecede kaygan olduğu anlamına gelmez. Değerlendirme, yüzeyin gerçek kullanım koşullarına göre yapılmalıdır.

HSA'nın ıslak zemin temizliği rehberi, kısmen kurumuş veya paspasla kurutulmuş yüzeylerin hâlâ kaygan olabileceğine dikkat çeker. Ayrıca basit nem ölçerlerin bütün zemin yüzeylerinin kuru ve güvenli olduğunu doğrulamak için yeterli olmadığını belirtir.

Bu nedenle nem ölçer kullanılarak alınan tek bir değer, alanı güvenli kullanıma açmak için tek başına yeterli kanıt olarak değerlendirilmemelidir.

Kuruma süresini kısaltmak için neler yapılabilir?

• Zemin yıkama makinesinin emiş performansı düzenli kontrol edilmelidir.
• Kir ve yüzey yapısına uygun makine, fırça veya ped seçilmelidir.
• Üretici talimatlarına uygun su ve kimyasal dozajı kullanılmalıdır.
• Gereksiz miktarda su uygulanmasından kaçınılmalıdır.
• Uygun alanlarda kontrollü hava dolaşımı sağlanmalıdır.
• Su biriken düşük noktalar, derzler ve kenar bölgeler ayrıca kontrol edilmelidir.
• Gerekli durumlarda uygun ıslak vakum veya çekçek ekipmanıyla kalan sıvı uzaklaştırılmalıdır.

Kuruma süresini azaltmaya yönelik uygulamalar, zeminin tamamen kuruduğu veya güvenli olduğu varsayımına dönüştürülmemelidir. Alanın yeniden açılması için ayrıca kontrol yapılmalıdır.

3. Deterjan ve kimyasal kalıntısı kayma riskini nasıl etkiler?

Temizlik kimyasalının doğru seçilmesi kadar doğru miktarda kullanılması ve yüzeyden gerektiği şekilde uzaklaştırılması da önemlidir. Gereğinden fazla deterjan kullanılması, yanlış seyreltme yapılması veya ürünün zemin üzerinde uzun süre kalması, temizlik sonrasında kalıntı oluşmasına yol açabilir.

İrlanda HSA'nın ıslak zemin temizliğinde risklerin belirlenmesi rehberi; doğru kimyasal miktarının kullanılmasını, ürünün gerekli temas süresine uyulmasını ve zemin üreticisinin talimatı gerektiriyorsa durulama yapılmasını önerir.

Kimyasal kalıntısına yol açabilen uygulama hataları

• Ürünün üretici tarafından belirtilen seyreltme oranından daha konsantre hazırlanması.
• Farklı temizlik kimyasallarının uygunluk kontrolü yapılmadan birlikte kullanılması.
• Yüzeydeki yağ ve kirin çözünmesi için gereken temas süresine uyulmaması.
• Kirli solüsyonun yeterince uzaklaştırılmadan zeminde bırakılması.
• Durulama gerektiren bir ürünün durulanmadan kullanıma açılması.
• Temizlik makinesinin tankında veya dozaj sisteminde biriken kimyasal kalıntılarının yeni uygulamaya taşınması.
• Yüzeyin yapısına uygun olmayan bakım ürünü veya cila kullanılması.

Kimyasal kalıntısı nasıl kontrol edilir?

Öncelikle kullanılan ürünün teknik bilgi föyü, güvenlik bilgi formu ve üretici uygulama talimatları incelenmelidir. Ürünün durulama gerektirip gerektirmediği, hangi yüzeylerde kullanılabileceği, önerilen seyreltme oranı ve temas süresi bu dokümanlardan doğrulanmalıdır.

Saha kontrolünde aşağıdaki belirtiler araştırılabilir:

• Kuruma sonrasında yüzeyde mat veya parlak film oluşması.
• Ayak altında alışılmadık yapışkanlık veya kayganlık hissi.
• Kuruduktan sonra beyazımsı iz veya deterjan birikimi görülmesi.
• Derzlerde ve yüzeyin düşük noktalarında kalıntı birikmesi.
• Temizlenen alanın bazı bölümlerinde diğer bölümlere göre farklı yüzey davranışı görülmesi.

Bu belirtiler tek başına kimyasal kalıntısını kesin olarak kanıtlamaz. Gerekli durumlarda üretici önerisine uygun yeniden temizlik, durulama ve profesyonel kayma direnci ölçümü yapılmalıdır.

Bilimsel araştırmalar kimyasal dozajı hakkında ne söylüyor?

Ergonomics dergisinde yayımlanan ve PubMed üzerinden erişilebilen Improving the cleaning procedure to make kitchen floors less slippery başlıklı araştırma, restoran zeminlerinde uygulanan temizlik yöntemlerini incelemiştir. Çalışmada 10 işletmenin temizlik uygulamaları değerlendirilmiş, laboratuvar deneylerinde farklı zemin ve kir koşulları karşılaştırılmıştır.

Araştırma, incelenen 30 uygulama koşulunun 24'ünde temizlik yönteminde yapılabilecek değişikliklerin temizlik etkinliğini ve yüzey sürtünmesini iyileştirebildiğini bildirmiştir. Sonuçlar, doğru kimyasal konsantrasyonunun ve zemin türüne uygun temizlik yönteminin önemini göstermektedir.

Bu araştırma restoran mutfakları ve belirli zemin koşulları üzerinde yürütülmüştür. Bulguların her fabrika zemini, her kimyasal veya her endüstriyel kir türü için doğrudan geçerli olduğu varsayılmamalıdır. Bununla birlikte dozaj ve temizlik prosedürünün kayma performansını etkileyebileceğini gösteren önemli bir teknik referanstır.

4. Zemin yıkama makinesinin emiş sistemi kontrol edilmelidir

Fabrika zemin temizliğinde kullanılan otomatik zemin yıkama makineleri, temizleme solüsyonunu fırça veya ped yardımıyla zemine uygular ve kirli suyu emiş sistemiyle toplar. Emiş sistemindeki bir arıza, temizlik sonrasında zeminde su kalmasına neden olabilir.

Bu nedenle temizlik sonrası kayma riski değerlendirilirken yalnızca zemine değil, kullanılan makinenin mekanik durumuna da bakılmalıdır.

Kontrol edilmesi gereken emiş sistemi parçaları

• Vakum lastikleri: Aşınmış, yırtılmış, sertleşmiş veya yanlış ayarlanmış lastikler suyun yeterince toplanmasını engelleyebilir.
• Vakum hortumu: Tıkanıklık, çatlak, gevşek bağlantı veya ezilme emiş performansını düşürebilir.
• Vakum filtresi: Kirli veya tıkalı filtre hava akışını olumsuz etkileyebilir.
• Kirli su tankı: Aşırı doluluk, köpük oluşumu veya tank kapağının tam kapanmaması emiş performansını etkileyebilir.
• Conta ve bağlantılar: Hava kaçakları, vakum sisteminin verimli çalışmasını engelleyebilir.
• Vakum motoru: Motor performansındaki düşüş, zeminde daha fazla sıvı kalmasına neden olabilir.

Makine üreticilerinin bakım ve arıza giderme kılavuzlarında bu bileşenler, su toplama performansıyla ilişkili kontrol noktaları olarak ele alınır. Örneğin Tennant'ın T16 Basic Troubleshooting Guide dokümanında zeminde su izi kalmasının olası nedenleri arasında emiş lastikleri, vakum hortumu, filtre, tank kapağı ve conta sorunları yer alır.

Makine kaynaklı su izi ile kimyasal kalıntısı nasıl ayırt edilir?

İki durumun görünümü benzer olabilir; ancak kontrol yaklaşımı farklıdır.

Bu tablo olası nedenleri gösterir; tek başına arıza teşhisi yerine geçmez. Kesin neden, makine kontrolü ve uygun yüzey incelemesiyle belirlenmelidir.

5. Kayma direnci nasıl ölçülür? Görsel kontrol yeterli midir?

Görsel kontrol, temizlik sonrası ilk saha değerlendirmesi için gereklidir; ancak zeminin kayma direncini sayısal olarak belirlemez. Yüzeyin gerçek kayma performansını değerlendirmek için uygun test yöntemi ve ölçüm ekipmanı kullanılmalıdır.

HSE'nin Assessing the Slip Resistance of Flooring teknik bilgi notu, farklı ölçüm yöntemlerinin bulunduğunu ve test sonuçlarının kullanılan cihaz ile yönteme göre değişebileceğini açıklar.

EN 16165:2021 – Yaya yüzeylerinin kayma direncinin belirlenmesi

EN 16165:2021 – Determination of slip resistance of pedestrian surfaces, yaya kullanımına yönelik yüzeylerin kayma direncini belirlemek için değerlendirme yöntemlerini tanımlar.

Standart kapsamında farklı test yaklaşımları bulunur. Bunlar arasında:

• Çıplak ayakla kullanılan yüzeyler için rampa testi.
• Ayakkabıyla kullanılan yüzeyler için rampa testi.
• Sarkaç (pendulum) testi.
• Tribometre ile ölçüm.

Hangi yöntemin seçileceği, yüzeyin kullanım biçimine, beklenen kirleticiye, ölçüm amacına ve test koşullarına bağlıdır. Bir fabrika zemininde kullanılacak yöntemin, sahadaki gerçek kullanım koşullarını temsil etmesi önemlidir.

ASTM E303 – British Pendulum Tester yöntemi

ASTM E303-22, British Pendulum Tester kullanılarak yüzeylerin sürtünme özelliklerinin ölçülmesini kapsar. Yöntem, laboratuvar ve saha koşullarında belirli yüzeylerin sürtünme özelliklerini değerlendirmek için kullanılabilir.

Önemli bir teknik sınırlama vardır: ASTM E303'e göre bu yöntemle elde edilen değerler, farklı kayma ölçüm cihazlarıyla elde edilen sonuçlarla doğrudan eşdeğer veya sayısal olarak karşılaştırılabilir kabul edilmemelidir. Bu nedenle farklı yöntemlerden elde edilen değerleri tek bir ortak eşik gibi yorumlamak doğru değildir.

Ölçüm hangi koşullarda yapılmalıdır?

Ölçüm planlanırken aşağıdaki koşullar kayıt altına alınmalıdır:

• Zemin kaplamasının türü ve yüzey durumu.
• Ölçüm yapılan noktanın konumu.
• Yüzeyin kuru, ıslak veya belirli bir kirleticiyle kaplı olup olmadığı.
• Ölçüm cihazı ve uygulanan test yöntemi.
• Test ekipmanının kalibrasyon ve doğrulama durumu.
• Ölçüm sırasında kullanılan kaydırıcı veya test malzemesinin özellikleri.
• Ölçüm tarihi, ortam koşulları ve uygulayıcı bilgisi.

Ölçüm, mümkün olduğunda temizlik öncesi referans koşullarıyla temizlik sonrası koşulların karşılaştırılmasını sağlayacak şekilde planlanabilir. Ancak kuru ve ıslak koşullarda yapılan ölçümler, farklı test şartları olarak raporlanmalı ve birbirine karıştırılmamalıdır.

Ayakkabıyla yürüyerek kayma testi yapmak yeterli midir?

Hayır. Bir çalışanın zeminde yürüyerek yaptığı gözlem, standartlaştırılmış kayma direnci ölçümü değildir. Ayakkabı tabanı, kişinin yürüyüş biçimi, hızı, ağırlık aktarımı ve zemindeki kirletici koşulları sonucu etkiler. Bu nedenle çalışanların kontrollü olmayan biçimde kayma testi yapması önerilmez.

Şüpheli alanlar erişime kapatılmalı, gerekiyorsa uygun test yöntemi konusunda yetkin teknik kuruluş veya uzman desteği alınmalıdır.

6. Temizlik sonrası kayma riski için saha kontrol prosedürü

Fabrika zemin temizliği sonrasında uygulanacak kontrol prosedürü, her vardiyada aynı temel adımları içerecek şekilde standartlaştırılabilir. Böylece temizlik tamamlandıktan sonra alanın yeniden açılması kişisel yoruma bağlı kalmaz.

Adım 1: Temizlik alanını kontrol altında tutun

Temizlik devam ederken ve yüzeyin güvenli olduğu doğrulanana kadar alana kontrolsüz erişim engellenmelidir. Islak zemin levhaları, bariyerler veya fiziksel erişim kontrolü kullanılabilir.

HSE, yalnızca uyarı levhası koymanın her durumda yeterli olmayabileceğini; özellikle kaygan yüzeylere erişimin bariyer, kapı veya alanın bölümlere ayrılması gibi yöntemlerle engellenmesini önerir.

Adım 2: Görsel ve fiziksel yüzey kontrolü yapın

Temizlik makinesi alandan çıktıktan sonra zeminde şu durumlar incelenmelidir:

• Görünür su birikintileri.
• Makine geçiş hattında kalan su izleri.
• Derz, köşe ve düşük noktalarda birikmiş sıvı.
• Yağ veya gres kalıntısı.
• Deterjan veya kimyasal film belirtileri.
• Yüzeydeki kaplama hasarı, çatlak veya bozulmalar.

Adım 3: Makinenin su toplama performansını değerlendirin

Su izleri veya ıslak bölgeler görülüyorsa emiş lastikleri, hortum, filtre, tank kapağı ve vakum sistemi kontrol edilmelidir. Gerekli bakım veya düzeltme yapılmadan aynı ayarla temizlik işlemine devam edilmemelidir.

Adım 4: Kimyasal uygulamayı doğrulayın

Kullanılan ürünün doğru kimyasal olup olmadığı, seyreltme oranı, temas süresi ve durulama gereksinimi kontrol edilmelidir. Kimyasal kalıntısı şüphesi varsa ürün üreticisinin talimatlarına uygun düzeltici temizlik uygulanmalıdır.

Adım 5: Kuruma koşullarını takip edin

Yüzeyin tamamen kuruması için yeterli süre tanınmalıdır. Bu süre önceden sabit bir dakika değeri olarak belirlenmemeli; ortam koşulları ve zeminin gerçek durumu dikkate alınmalıdır. Soğuk depo, yüksek nemli alan veya hava dolaşımının sınırlı olduğu bölümlerde daha uzun süre gerekebilir.

Adım 6: Gerektiğinde kayma direnci ölçümü yaptırın

Tekrarlayan kayma şikâyetleri, zemin kaplaması değişikliği, yeni kimyasal kullanımı veya temizlik prosedürünün değiştirilmesi gibi durumlarda uygun test yöntemiyle profesyonel ölçüm değerlendirilmelidir.

Adım 7: Alanı yetkili onayla yeniden açın

Kontroller tamamlandıktan sonra alanın kullanıma açılmasına yetkilendirilmiş sorumlu karar vermelidir. Kontrol tamamlanmamışsa veya kayma riski devam ediyorsa alan kapalı tutulmalı ve düzeltici faaliyet uygulanmalıdır.

7. Güvenli kullanıma açma kontrol listesi

Aşağıdaki kontrol listesi, fabrika zemin temizliği sonrasında alanın yeniden kullanıma açılması için örnek bir kontrol formu olarak uyarlanabilir.

Bu form, işletmenin kendi risk değerlendirmesine göre genişletilmelidir. Örneğin forklift güzergâhları, yaya yolları, üretim alanları ve soğuk depolar için farklı kontrol maddeleri eklenebilir.

8. Kayma riski değerlendirmesinde kayıt ve izleme neden önemlidir?

Temizlik sonrası kontrollerin kayıt altına alınması, yalnızca denetim veya dokümantasyon amacı taşımaz. Düzenli kayıtlar sayesinde tekrarlayan sorunların kaynağı belirlenebilir ve temizlik prosedürünün etkinliği takip edilebilir.

Örneğin aynı bölgede her temizlikten sonra su izi kalıyorsa sorun makinenin emiş sisteminden, zeminin eğiminden veya yüzeyin yapısından kaynaklanıyor olabilir. Benzer şekilde belirli bir kimyasalın kullanıldığı alanlarda kayganlık şikâyeti artıyorsa dozaj, uygulama yöntemi ve ürün uyumluluğu yeniden değerlendirilmelidir.

İzlenebilecek performans göstergeleri

• Temizlik sonrası kayganlık şikâyeti sayısı.
• Tekrarlayan su izi veya su birikintisi görülen alan sayısı.
• Temizlik sonrası yeniden temizlik gerektiren bölüm sayısı.
• Emiş sistemi kaynaklı makine arızaları.
• Temizlik sonrası alanın güvenli kullanıma açılma süresi.
• Kayma veya düşme olayları ve ramak kala bildirimleri.
• Kimyasal dozaj ve uygulama uygunsuzlukları.
• Planlanan kayma direnci ölçümlerinin tamamlanma durumu.

Bu göstergeler, temizlik performansını yalnızca görsel temizlik düzeyiyle değil, güvenli kullanım ve operasyonel süreklilik açısından da izlemeyi sağlar.

Tekrarlayan kayma sorunlarında düzeltici faaliyet

Aynı bölgede kayma şikâyeti tekrarlanıyorsa yalnızca daha fazla kimyasal kullanmak veya daha uzun süre kurumasını beklemek doğru yaklaşım olmayabilir. Öncelikle kök neden araştırılmalıdır.

1. Şikâyetin görüldüğü alan ve zaman belirlenir.
2. Temizlik yöntemi ve kullanılan kimyasal incelenir.
3. Makinenin fırça, ped ve emiş sistemi kontrol edilir.
4. Zemin kaplaması, eğim, drenaj ve yüzey hasarı değerlendirilir.
5. Gerekirse profesyonel kayma direnci ölçümü yapılır.
6. Temizlik prosedürü veya ekipman ayarları düzeltilir.
7. Düzeltici faaliyetin etkinliği sonraki kontrollerde doğrulanır.

9. Türkiye mevzuatı ve uluslararası standartlar açısından kayma riski

Fabrika zeminlerinde kayma riskinin değerlendirilmesi, işverenin iş sağlığı ve güvenliği yükümlülükleri kapsamında ele alınmalıdır. Temizlik sonrası ıslak veya kirli zeminler, işyerindeki mevcut risk değerlendirmesine dahil edilmelidir.

Türkiye'deki temel mevzuat

• 6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu: İşverenin çalışanların işle ilgili sağlık ve güvenliğini sağlama, riskleri önleme ve gerekli tedbirleri alma yükümlülükleri açısından temel kanundur. Özellikle risk değerlendirmesi, önleme ve çalışanların bilgilendirilmesi hükümleri önemlidir. TBMM – 6331 sayılı Kanun.
• İş Sağlığı ve Güvenliği Risk Değerlendirmesi Yönetmeliği: Temizlik sonrası ıslak zemin, kimyasal kalıntı, kayma ve düşme gibi tehlikelerin belirlenmesi ve risklerin değerlendirilmesi için dikkate alınmalıdır. Mevzuat Bilgi Sistemi.
• İşyeri Bina ve Eklentilerinde Alınacak Sağlık ve Güvenlik Önlemlerine İlişkin Yönetmelik: İşyeri zeminlerinin ve geçiş yollarının güvenli kullanıma uygun tutulması açısından önem taşır. Resmî Gazete – 17 Temmuz 2013 tarihli Yönetmelik.
• İş Ekipmanlarının Kullanımında Sağlık ve Güvenlik Şartları Yönetmeliği: Zemin yıkama makineleri gibi iş ekipmanlarının güvenli durumda bulundurulması, bakım ve kontrollerinin uygun şekilde yürütülmesi açısından dikkate alınmalıdır. Resmî Gazete – İş Ekipmanları Yönetmeliği.

Yukarıdaki mevzuat hükümleri, her zemin için tek bir kayma direnci değeri veya sabit kuruma süresi belirleyen hükümler olarak yorumlanmamalıdır. İşyerinin faaliyetleri, zemin koşulları ve risk değerlendirmesi doğrultusunda uygun önlemler belirlenmelidir.

Uluslararası standartlar ve teknik dokümanlar

• EN 16165:2021: Yaya yüzeylerinin kayma direncinin belirlenmesine yönelik değerlendirme yöntemlerini kapsar. SIS – EN 16165:2021.
• ASTM E303-22: British Pendulum Tester kullanılarak yüzey sürtünme özelliklerinin ölçülmesi için test yöntemini tanımlar. ASTM International – ASTM E303.
• ISO 45001: İş sağlığı ve güvenliği yönetim sisteminin kurulması ve sürekli iyileştirilmesi için çerçeve sağlar. ISO – ISO 45001.

Bir standardın test yöntemini tanımlaması, tek başına her fabrika için aynı kabul sınırının geçerli olduğu anlamına gelmez. Ölçüm sonuçları, ilgili standardın kapsamı, test koşulları, yüzeyin kullanım amacı ve işletmenin risk değerlendirmesiyle birlikte yorumlanmalıdır.

10. Bursa'daki fabrikalarda temizlik sonrası zemin kontrolü nasıl planlanmalı?

Bursa'daki otomotiv, metal, makine, tekstil, gıda, ambalaj ve lojistik tesislerinde zemin temizliği farklı kir türleri ve çalışma koşulları altında yürütülür. Bu nedenle temizlik sonrası kayma riski değerlendirmesi, her tesisin üretim ve iç lojistik düzenine göre hazırlanmalıdır.

Örneğin:

• Otomotiv ve metal işleme tesislerinde: Yağ, gres, metal talaşı ve proses kalıntılarının uzaklaştırılması özellikle önemlidir. Temizlik sonrası yağ filminin kalıp kalmadığı kontrol edilmelidir.
• Tekstil tesislerinde: Elyaf, ince toz, iplik ve üretim kalıntıları temizlik yöntemi seçimini etkileyebilir.
• Gıda üretim tesislerinde: Organik kalıntılar, yağ ve temizlik kimyasallarının doğru uzaklaştırılması hijyen ve kayma riski açısından birlikte ele alınmalıdır.
• Depo ve lojistik alanlarında: Forklift lastik izleri, palet parçaları, ambalaj atıkları ve araç trafiği dikkate alınmalıdır.
• Soğuk hava depolarında: Düşük sıcaklık nedeniyle kuruma süreci uzayabilir. Alanın yeniden açılması için yeterli süre ve kontrol sağlanmalıdır.

Bu alanlarda temizlik sonrası kontrol sıklığı; kirlenme yoğunluğu, zemin tipi, trafik, geçmiş kayma olayları ve risk değerlendirmesine göre belirlenmelidir. Her tesis için aynı kontrol sıklığını veya aynı temizlik yöntemini önermek doğru değildir.

Sık sorulan sorular

Fabrika zemini temizlendikten sonra kaç dakika içinde kurur?

Bütün fabrikalar için geçerli sabit bir kuruma süresi yoktur. Sıcaklık, nem, hava dolaşımı, zemin yapısı, kullanılan su miktarı ve emiş performansı süreyi etkiler. Alan, belirli bir dakika dolduğu için değil, güvenli kuruluk ve yüzey koşulları doğrulandığında açılmalıdır.

Zemin kuru görünüyorsa kayma riski ortadan kalkmış mıdır?

Hayır. Görsel olarak kuru bir yüzeyde deterjan, yağ veya ince nem tabakası bulunabilir. Kayma riski, yüzeyin kir ve kalıntı durumu ile kullanım koşulları birlikte değerlendirilerek belirlenmelidir.

Deterjan kalıntısı zemini kayganlaştırır mı?

Uygunsuz dozaj, yanlış ürün seçimi veya yetersiz durulama yüzeyde kalıntı bırakabilir. Bu kalıntı zeminin sürtünme özelliklerini olumsuz etkileyebilir. Ürünün teknik talimatlarına ve zemin üreticisinin önerilerine uyulmalıdır.

Kayma direnci ev tipi nem ölçerle kontrol edilebilir mi?

Hayır. Nem ölçerler yüzeyin nem durumu hakkında sınırlı bilgi verebilir; ancak zeminin kayma direncini ölçmez. Kayma direnci için EN 16165 gibi uygun test yöntemleri ve ilgili ölçüm ekipmanları kullanılmalıdır.

Kayma direnci ölçümü ne zaman yaptırılmalıdır?

Tekrarlayan kayma şikâyetleri, zemin kaplaması değişikliği, temizlik kimyasalı veya yöntem değişikliği, zemin aşınması ve kaza ya da ramak kala olaylarından sonra ölçüm ihtiyacı değerlendirilmelidir. Ölçüm sıklığı risk değerlendirmesi ve saha koşullarına göre belirlenmelidir.

Islak zemin levhası koymak alanı güvenli hâle getirir mi?

Tek başına hayır. Uyarı levhası tehlikeye dikkat çeker ancak erişimi fiziksel olarak engellemez. Riskin gerektirdiği durumlarda bariyer, kapı veya alanın bölümlere ayrılması gibi erişim kontrolleri kullanılmalıdır.

Zemin yıkama makinesi su bırakıyorsa ne kontrol edilmelidir?

Öncelikle emiş lastikleri, vakum hortumu, filtre, tank kapağı, conta ve vakum motoru kontrol edilmelidir. Ayrıca makinenin zemin yapısına uygun ayarda çalışıp çalışmadığı değerlendirilmelidir.

Temizlik sonrası kayma riski yalnızca ıslak zeminlerde mi görülür?

Hayır. Yağ, gres, deterjan filmi, cila kalıntısı ve ince partiküller kuru görünen yüzeylerde de kayma riskini artırabilir. Bu nedenle kontrol yalnızca suyun varlığına odaklanmamalıdır.

Sonuç: Temizlik tamamlandığında değil, zemin güvenli olduğunda alanı açın

Fabrika zemin temizliğinin başarılı olması, yüzeydeki kirin uzaklaştırılmasıyla sınırlı değildir. Temizlik sonrasında zeminde su, deterjan, yağ veya başka bir kalıntı bulunup bulunmadığı da kontrol edilmelidir. Yetersiz emiş performansı, yanlış kimyasal dozajı ve uygun olmayan kuruma koşulları, temizlenmiş bir zeminde dahi kayma riskinin devam etmesine neden olabilir.

Bu nedenle temizlik sonrası kontrol süreci; görsel inceleme, kimyasal uygulama doğrulaması, makine emiş sistemi kontrolü, kuruma koşullarının değerlendirilmesi ve gerektiğinde standartlaştırılmış kayma direnci ölçümünü kapsamalıdır.

Bursa'daki fabrika, depo ve üretim tesislerinde temizlik programı oluşturulurken alanın kullanım amacı, zemin kaplaması, kir türü, trafik yoğunluğu ve çalışan hareketleri birlikte değerlendirilmelidir. Güvenli kullanıma açma kararı, önceden belirlenmiş kontrol kriterlerine ve yetkili sorumlunun onayına dayanmalıdır.

Temel yaklaşım açıktır: Temizlik işleminin bitmesi, zeminin güvenli olduğu anlamına gelmez. Alan ancak gerekli kontroller tamamlandığında yeniden kullanıma açılmalıdır.

Kaynakça ve teknik başvuru kaynakları

Bu makale hazırlanırken ATA Group web sitesi kaynak olarak kullanılmamıştır. Teknik açıklamalar; iş sağlığı ve güvenliği kurumlarının rehberleri, akademik araştırmalar, zemin kayma direnci test standartları ve Türkiye mevzuatı esas alınarak oluşturulmuştur.

Resmî kurumlar ve iş sağlığı ve güvenliği rehberleri

1. UK Health and Safety Executive (HSE) – Cleaning. Temizlik faaliyetinin kayma riskleri, doğru kimyasal ve ekipman kullanımı, ıslak zeminlere erişimin kontrolü.
2. HSE – Slips and Trips in the Cleaning Industry. Temizlik sektöründe kayma ve takılma riskleri, ıslak zeminler ve çalışma yöntemleri.
3. HSE – Assessing the Slip Resistance of Flooring. Zemin kayma direncinin değerlendirilmesi, ölçüm yöntemleri ve sonuçların yorumlanması.
4. HSE – Slips and Trips: The Importance of Floor Cleaning. Temizlik sonrasında ıslak kalan yüzeyler ve erişim kontrolü.
5. Health and Safety Authority (HSA) – Identify Risks in Floor Wet Cleaning. Kimyasal miktarı, temas süresi, durulama ve ıslak zemin risklerinin belirlenmesi.
6. HSA – Segregate. Islak zeminlerin ayrılması, kuruma süresi ve erişim kontrolü.
7. European Agency for Safety and Health at Work – OSHwiki: Slips, Trips and Falls. Temizlik, kirleticiler, yüzey özellikleri ve kayma riskinin yönetimi.
8. OSHA – Housekeeping: Slips, Trips and Falls. İşyerlerinde kayma, takılma ve düşme risklerinin kontrolü.

Akademik araştırmalar ve teknik çalışmalar

9. Improving the Cleaning Procedure to Make Kitchen Floors Less Slippery. Temizlik yöntemi, kimyasal konsantrasyonu, temizlik etkinliği ve zemin sürtünmesi arasındaki ilişkiyi inceleyen araştırma. DOI: 10.1080/00140130802277554.
10. National Floor Safety Institute (NFSI) – January 2023 Household Floor Cleaner Study. Seçilen ev tipi zemin temizleyicilerinin uygulama sonrası kayma direncine etkisini inceleyen test çalışması. Bulgular ev tipi ürünlerle sınırlıdır; endüstriyel kimyasallara doğrudan genellenmemelidir.
11. FeRFA – Measuring and Managing the Level of Slip Resistance Provided by Resin Flooring. Reçine esaslı zeminlerde kayma direnci ölçümü ve yüzey yönetimi.
12. UK Slip Resistance Group – Guidelines, Issue 6 (2024). Zemin kayma direnci ve pürüzlülük ölçümlerinin doğru uygulanması ve sonuçların yorumlanması.

Uluslararası standartlar

13. EN 16165:2021 – Determination of Slip Resistance of Pedestrian Surfaces: Methods of Evaluation. Yaya yüzeylerinin kayma direncini değerlendirmek için kullanılan test yöntemleri.
14. ASTM E303-22 – Standard Test Method for Measuring Surface Frictional Properties Using the British Pendulum Tester. British Pendulum Tester ile yüzey sürtünme özelliklerinin ölçülmesi.
15. ISO 45001 – Occupational Health and Safety Management Systems. İş sağlığı ve güvenliği yönetim sistemleri için gereklilikler ve uygulama rehberi.

Makine üreticisi teknik dokümanları

16. Tennant – T16 Basic Troubleshooting Guide. Zemin yıkama makinesinde su toplama performansı, emiş lastikleri, hortum, filtre, tank ve vakum sistemi arıza kontrolleri.
17. Kärcher – Commercial Cleaning Machine Care. Ticari temizlik makinelerinin bakım ve performans yönetimi.

Türkiye mevzuatı

18. 6331 Sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu – TBMM. İşverenin iş sağlığı ve güvenliği yükümlülükleri ve risk değerlendirmesi.
19. T.C. Mevzuat Bilgi Sistemi. İş Sağlığı ve Güvenliği Risk Değerlendirmesi Yönetmeliği ve ilgili mevzuatın güncel metinleri.
20. İşyeri Bina ve Eklentilerinde Alınacak Sağlık ve Güvenlik Önlemlerine İlişkin Yönetmelik. İşyeri zeminleri ve çalışma alanlarının sağlık ve güvenlik koşulları.
21. İş Ekipmanlarının Kullanımında Sağlık ve Güvenlik Şartları Yönetmeliği. Temizlik makineleri dahil iş ekipmanlarının güvenli kullanımı, bakım ve kontrol süreçleri.